Het Jaar van de Kievit


Kievit (foto: Hans Hillewaert)Een lange saaie autorit in oktober van Nijmegen naar het westen levert onverwacht beelden op waarover men zich verheugt: een vers geploegde akker met op iedere voor een lange rij zwart-witte vogels, keurig in het gelid. Honderden kieviten die zich verzamelen voor de trek naar het warme zuiden.

De kievit is in Nederland de meest algemeen voorkomende weidevogel. Het gaat echter niet goed met de weidevogels in ons land. Het aantal kieviten dat in Nederland tot broeden komt, is bijna gehalveerd ten opzichte van 1990.

Voor Sovon Vogelonderzoek Nederland en Vogelbescherming Nederland is dit aanleiding om extra aandacht voor deze soort te vragen en 2016 uit te roepen tot Jaar van de Kievit. De organisaties willen te weten komen waarom deze vogelsoort achteruitgaat. Ze willen vooral onderzoeken of het mogelijk is maatregelen te treffen om de overleving van de kuikens te verbeteren. De indruk bestaat namelijk dat kuikenoverleving de sleutelfactor is voor het stoppen van de achteruitgang van de kievit.

Uiterlijk kievit (Vanellus vanellus)
De kievit valt in het open boerenland onmiddellijk op door zijn zwart-witte verenkleed. Vooral de vleugels van de mannetjes hebben een metaalgroene glans. Kieviten hebben een unieke smalle lange zwarte kuif, die bij de mannetjes in de broedtijd langer is dan bij de vrouwtjes.

Kieviten (foto: Piet Munsterman)In de vlucht zijn de vogels te herkennen aan de zeer brede afgeronde vleugels. De vlucht is dikwijls bijzonder grillig, met een langzame, ‘zwoegende’ vleugelslag. Buitelende kieviten boven een akker of weiland, waarbij hun karakteristieke baltsroep kie-juh-wiet-wiet klinkt, roepen het ultieme voorjaarsgevoel op.

Kievitenouders kunnen erg agressief zijn als er gevaar dreigt voor hun jongen. Ze deinzen er niet voor terug om duikvluchten te maken naar mogelijke belagers, inclusief mensen.

Biotoop
Kieviten leven in een open landschap met een korte, niet te gesloten vegetatie. Oorspronkelijk waren het broedvogels van de grassteppen in gematigd Europa en Azië.

De soort heeft zich, in ieder geval tot voor kort, weten aan te passen aan de agrarische ontwikkelingen in ons land. Eerst door over te stappen van de (inmiddels bijna geheel verdwenen) blauwgraslanden naar bemeste graslanden om in te broeden. Daarna hebben ze de overstap gemaakt naar bouwland. Sterke bemesting, intensieve begrazing en steeds vroegere bewerking van de akkers en graslanden zorgen voor vermindering van het broedsucces van de kievit.

Cruciaal voor het voorkomen van de kievit en andere weidevogelsoorten is natuurlijk de beschikbaarheid van voedsel: regenwormen, insecten en andere ongewervelde dieren. Verlaging van de grondwaterstand ten bate van de landbouw heeft hier een negatief effect op.

In de Gelderse Poort broedt de kievit tegenwoordig het meest op maïsakkers. Op deze akkers heerst na het inzaaien tot aan de oogst een relatief lange rustige periode, waarin weinig kans bestaat op verstoring of verwoesting van de nesten door landbouwmachines.

Kievitsnest (foto: Rasbak)Opvallend en kenmerkend gedrag
De kievit behoort tot de familie van de plevieren. Een kenmerk van deze vogelfamilie is dat de vogel een stukje loopt, en dan kort stilstaat. Dit doet de kievit ook. Een tweede kenmerkende eigenschap van plevieren is dat ze een eenvoudig nest maken op de grond. Op akkers is het ‘nest’ van een kievit slechts een kuiltje gedraaid in de aarde. In grasland is het nest een plat gemaakt grasmatje, dat verscholen ligt in de hogere graspollen.

Het kievitsmannetje maakt meerdere nestkuiltjes. Daarna gaat hij op zoek naar een wijfje. Hij slooft zich daarbij enorm uit. Hij maakt zich zo groot mogelijk en voert een spectaculaire vliegshow op, slaat z’n vleugels uit, ondertussen luid kie-juh-wiet roepend. Op deze manier wil hij laten zien dat dit zijn territorium is, zijn plek. Het uitverkoren vrouwtje bepaalt uiteindelijk welk nestkuiltje gebruikt gaat worden.

Er worden maximaal vier eieren in het nest gelegd. Als één of meerdere eieren verloren gaan (door predatie of nat worden van het nestkuiltje), kan het vrouwtje tot op zekere hoogte het aantal weer tot vier aanvullen of een nieuw nest beginnen.

Als een predator (vos, kraai, mens) het nest te dicht nadert, probeert het broedende vrouwtje weg te sluipen van het nest. Ze probeert de aandacht van de predator af te leiden van het nest door te veinzen dat ze een gebroken vleugel heeft.

Broedtijd
Kieviten broeden al vroeg in het voorjaar, van begin maart tot eind juni. Ieder jaar is er weer de nodige publiciteit over het vinden van het eerste kievitsei. Deze vinddatum lag tot 1950 rond 20 maart en is daarna verschoven naar rond 11 maart in de huidige eeuw. In erg vroege jaren wordt zelfs al begin maart het eerste ei gevonden, met 3 maart 2008 als absoluut record tot nu toe. De oorzaak van deze vervroeging is waarschijnlijk de hogere temperaturen in het voorjaar.

Kievit uit 'Nederlandsche vogelen' door Nozeman en Sepp (© Koninklijke Bibliotheek)Voorkomen buiten de broedtijd
Buiten de broedtijd kunnen kieviten in allerlei open landschappen in grote groepen worden aangetroffen. Al halverwege de meimaand vormen zich groepen vogels waarvan het broeden is mislukt of die niet aan broeden zijn toegekomen. Direct na het broedseizoen sluiten de broedvogels met hun (vliegvlugge) jongen zich hierbij aan.

Trektijd
De kievit kent verschillende trekgolven, waarvan de meest omvangrijke in oktober en november plaatsvinden naar Zuidwest-Europa of Noordwest-Afrika. Noordelijke en oostelijke kieviten trekken dan door in Nederland. Soms kunnen dan wel een miljoen kieviten in ons land aanwezig zijn. Hoeveel kieviten in de winter aanwezig blijven, hangt af van het weer. Bij zacht weer blijven grote aantallen pleisteren, strenge vorst leidt tot een bijna algehele uittocht. De voorjaarstrek vindt in zachte winters plaats vanaf half februari, na een koude winter enkele weken later; de piek valt onveranderlijk in maart.

Noordelijke vogels komen hier overwinteren, maar trekken bij vorst verder. Uit het verleden zijn heel grote wintergroepen bekend (5000 tot 15.000 vogels in de buitengebieden van Nijmegen). In de zachte winters van de afgelopen jaren waren die aantallen veel minder hoog (hooguit 750 vogels).

2016 - Jaar van de KievitHelp mee!
Op verschillende manieren kun je in het Jaar van de Kievit extra op deze vogel letten. Vogelaars en boeren kunnen een speciale kievit-excursie organiseren tijdens de Nationale Vogelweek van 14 t/m 22 mei 2016. Broedvogeltellers kunnen extra aandacht besteden aan alarmerende vogels en de aanwezigheid van kuikens. Daarnaast zijn er verspreid over het land onderzoeksgebieden waarin volwassen en jonge kieviten door onderzoekers geringd worden. Voor die gebieden zoekt Sovon vrijwilligers die met enige regelmaat geringde vogels willen aflezen. Meer informatie daarover is te vinden op de website van Sovon.

Ook in het Natuurmuseum Nijmegen wordt aandacht gegeven aan deze actie. Er is een diorama ingericht waarin de kievit te zien is. Op filmpjes is de kenmerkende roep te horen en het karakteristieke gedrag van deze vogel te zien. Een folder met meer informatie is gratis verkrijgbaar.

Tekst: Nellie Spies-van Rooijen
Foto’s: Hans Hillewaert, Piet Munsterman, Rasbak, Koninklijke Bibliotheek

Gepubliceerd op 23 februari 2016
Klik op de foto’s voor groter formaat en onderschrift